Phát hành từ điển tiếng Séc nói về văn học Việt Nam

Những nhà nghiên cứu tiếng Việt người Séc đã phần nào đạt được thành tựu đặc biệt, mặc dù hiện tại vẫn chưa chắc chắn liệu ấn phẩm này có được đánh giá cao hay không. Một câu hỏi khác cũng được đặt ra, liệu cuốn sách này có thể thâm nhập vào cộng đồng người Việt hay không? Jan Ičo từ khoa tiếng Việt học tại trường đại học Sác-lơ, đã trả lời cho câu hỏi này.

Một người không chuyên có thể biết điều gì về văn học Việt Nam trước khi cuốn từ điển của ông được xuất bản ?

Không có gì nhiều. Văn học Việt Nam cho tới nay chỉ được nhắc đến trong những cuốn từ điển tổng hợp về văn học châu Á, và trong đó thường chỉ có hai hoặc ba tác giả người Việt Nam được nêu tên, những người quan trọng nhất.

Cuốn Từ điển những nhà văn châu Á và châu Phi được phát hành dưới sự dẫn dắt của Jaroslav Průšek vào năm 1967, chỉ có 8 nguồn dẫn liên quan đến văn học Việt nam. Nói đến dịch phẩm về thơ, chúng tôi cũng đã phát hành một vài ấn phẩm, nhưng phần lớn đều theo dạng dịch lại từ những ngôn ngữ khác hoặc dưới hình thức chỉnh sửa lại sao cho phù hợp với thị hiếu của Trung Âu. Vào những thời điểm khác nhau thường vì những lý do chính trị khác nhau, một số lĩnh vực khác của văn học Việt Nam hoàn toàn không được nhắc đến.

Ông có sử dụng tư liệu từ những quyển sách của Việt Nam hoặc từ những cẩm nang bằng tiếng của các nước châu Âu không?

Cuốn từ điển này được chúng tôi soạn thảo chủ yếu từ những nguồn của Việt Nam. Cũng có những từ điển căn bản bằng tiếng Anh hoặc tiếng Pháp, thường là những cuốn bách khoa toàn thư về văn học châu Á. Số lượng kiến thức liên quan đến Việt Nam trong đó nhiều hơn Séc, nhưng còn thiếu sót, ví dụ như văn học lâu đời nhất của Việt Nam được viết bằng tiếng Trung Quốc. Vấn đề khó xác định như những tác giả đó là của Trung Quốc hay của Việt Nam thì không được những cuốn sách nói trên quan tâm tới. Những câu hỏi như vậy đối với Việt Nam là một câu hỏi quan trọng. Vì vậy nên cuốn từ điển của chúng tôi nắm bắt được tổng thể sự phát triển và diện mạo của văn học Việt Nam từ những di tích lâu đời nhất cho đến sau thế kỷ 20.

Kiều đã được xuất bản hai lần ở Séc, nhưng đều là dịch từ tiếng Pháp, ảnh: iDnes.

Văn học Việt như thế nào?

Văn học Việt liên quan đến sự tạo dựng ngôn ngữ, tiếng Việt là ngôn ngữ có nhiều âm điệu và rất âm vần. Văn học truyền thống nếu đọc lần đầu thì rất khó vì nhiều đoạn được viết để tạo nên âm hưởng dễ nghe. Tổng thể có thế nói rằng thơ được ưa chuộng hơn, nhưng vào những năm trở lại đây Việt Nam chuyển hướng sang truyện ngắn và ngay cả những sci-fi chính thống của Việt Nam cũng có mặt rất lạ lùng.

Ông có thể nó thêm ngắn gọn về khoa học viễn tưởng?

Để nói tóm tắt ngắn ngọn thì tôi không dám. Tôi biết đến ví dụ như từ bộ sưu tập các bản dịch " Xí nghiệp cắt may Sài Gòn" được xuất bản tại Séc cách đây 4 năm, gần như là chủ nghĩa hiện thực viễn tưởng. Đó đã là một thử nghiệm độc đáo kết nối với truyền thống, những giá trị cũ, những câu truyện ngắn về ma quỉ và được thêm vào đó một nhân vật bí ấn hoặc một cái nhìn mới đáng sợ về một vấn đề.

Ông có nhắc tới văn học chống đối chế độ trong cuốn từ điển của mình không?

Trong văn học Việt Nam hiện đại rất khó có thể tìm thấy một sự thăng bằng vì ảnh hưởng của những tác giả viết ở nước ngoài là một câu hỏi, trong khi một số khác lại bị dung túng bởi chính quyền. Cuốn từ điển của chúng tôi được soạn trong nhiều năm và chúng tôi đã cố gắng gửi tới độc giả một cách khách quan nhất để những người xuất hiện trong đó là những người đang gây được tiếng vang ở Việt Nam và cả trong cộng đồng Việt tại Séc. Với những gì có thể, chúng tôi đã cố tránh đề cập đến những bình luận về chính trị. Những tác giả không đồng tình với chế độ, họ không thể ấn hành tác phẩm của mình ở Việt Nam, nhưng lại có độc giả ở những cộng đồng người Việt tại hải ngoại. Những tên tuổi lớn đều được tìm thấy thông cuốn từ điển này.

Văn học phê phán được bắt đầu khi nhà nước vào những năm 1980 nhiều lần khuyến nghị giới nhà văn phê phán nhiều hơn nữa chế độ cầm quyền ở Việt Nam và những yếu kém của nó. Sau đó các tác giả đã nhận lại sự phản ứng bất ngờ từ phía chính quyền nên họ đã cẩn thận hơn và cũng hoang mang khi không biết chính xác những gì mình được phép. Tuy nhiên từ năm 2005 đã xuất hiện những biểu hiện về sự cởi mở hơn. Dù sao chúng tôi cũng đã không tạo nên một cuốn từ điển nói về những bất đồng chính kiến mà đó là một cuốn từ điển tổng quát về văn học Việt Nam hiện đại và những tên tuổi chủ chốt.

Tác giả của cuốn từ điển: Ján Ičo, Mária Strašáková, Lucie Hlavatá, ảnh: iDnes.

Văn học Séc có được biết đến nhiều ở Việt Nam không?

Có rất nhiều người Việt đã học môn ngôn ngữ Séc họ và sau đó họ cho ra đời các dịch phẩm của tác giả Hrabal và những tên tuổi như Seifert, Holan. Không phải là bất cứ một người Việt Nam nào cũng nêu tên được các tác giả người Séc, nhưng liên quan tới những tên tuổi lớn của chúng ta, thì tình hình không đến nối quá xấu. Có cả ấn phẩm dịch rút gọn những truyện cổ tích của nhà văn Božena Němcová.

Ông có mong rằng nhờ những Việt trẻ nói tiếng Séc tại đây cuốn sách của ông sẽ thâm nhập cả vào cộng đồng Việt?

Nếu được như vậy, chúng tôi sẽ rất vui. Tôi dám nói rằng, cuốn từ điển của chúng tôi rất đặc sắc và đó là một công cụ hữu ích cho những người muốn tìm hiểu về văn học châu Á. Trong đó có những thông tin tổng thể mà một người bình thường khó có thể tiếp cận được. Đối với những người Việt trẻ đang sinh sống tại Séc, họ có thể chỉ biết về văn học Việt Nam thông qua lời kể của cha mẹ, ấn phẩm của chúng tôi sẽ là một chuyến du ngoạn thú vị. Và nếu như chúng ta thành công nhờ cuốn từ điển này làm nên một sự gia nhập của những người Séc vào văn học truyền thống của Việt nam thì đó chính là điều chúng tôi đã muốn đạt được.